از حمدون بن القَصّار پرسیده شد: «چرا سخنِ پیشینیانِ نیک از سخن ما (اثرگذارتر) و سودمندتر است؟»
گفت:
"لأنهم تكلموا لعز الإسلام ونجاة النفوس ورضا الرحمن، ونحن نتكلم لعز النفوس وطلب الدنيا ورضا الخلق."
«زیرا آنان برای عزّت و سربلندی اسلام و جلب خشنودی خدای رحمان سخن میگفتند،
و ما برای عزّت نفسِ خود، طلب دنیا و جلب رضایت مردم سخن میگوییم.»
صفة الصفوة، ج ۲، ص ۳۱۳–۳۱۴.
از بعضی از علمای پیشین نقل شده که:
"خوفوا الْمُؤمنِينَ بِاللَّه وَالْمُنَافِقِينَ بالسلطان والمرائين بِالنَّاسِ."
«مؤمنين را از الله بترسانید، و منافقین را از (حاکم و ) سلطان، و ریاکاران را از مردم».
مختصر شعب الإیمان، ص ۹۸.
ابن مسعود رضی الله عنه:
"إن المؤمن يرى ذنوبه كأنه في أصل جبل يخاف أن يقع عليه، وإن الفاجر يرى ذنوبَه كذُبابٍ طار على أنفه."
«انسان مؤمن گناهش را همچون کوهی میبیند و میترسد که بر وی بیافتد؛ و شخص فاجر گناهش را همچون مگسی میبیند که به دور بینیاش میچرخد!».
جامع العلوم والحکم، ج ۱، ص ۴۳۷.
محمد بن عجلان رحمه الله گفته است:
"إنَّما الكلام أربعة: أن تذْكُرَ الله، وتقرأ القرآن، وتسأل عن علم فتخبر به، أو تكلّم فيما يعنيك من أمر دنياك."
سخن و کلام (مفید) فقط چهار گونه است:
۱. یا ذکر و یادِ خداست،
۲. یا تلاوتِ قرآن،
۳. یا پرسشی علمی میکنی تا بتوانی آن را به دیگران برسانی،
۴.و یا سخن گفتن از اموری که در زندگی دنیاییات به تو مربوط میشود.
جامع العلوم والحکم، ابن رجب الحنبلي، ج ۱، ص ۳۴۰.
حسن بصری رحمه الله:
"أكثِروا من الاستغفار في بيوتكم، وعلى موائدكم، وفي طُرقكم، وفي أسواقكم، وفي مجالسكم أينما كُنتم، فإنكم ما تدرون متى تنزل المغفرة."
«تا میتوانید در خانههایتان و در وقت سختی و بلایا، و در راه و در کوچه و بازار، و در مجالس خود و هرجایی که بودید، زیاد استغفار کنید؛ چرا که شما نمیدانید چه وقت مغفرت الهی نازل میشود.»
جامع العلوم والحکم، ج ۲، ص ۴۰۸.
هِیثَم بن جَمیل میگوید:
به (امام) مالک (بن انس) ـ رحمهالله ـ گفتم: ای اباعبدالله، آیا کسی که به سنّتها آگاه است، باید برای دفاع از آنها به مجادله بپردازد؟
فرمود:
"لا، ولکن یخبر بالسنة فإن قبلت منه وإلا سکت."
نه؛ بلکه سنّت را به مردم ابلاغ میکند؛ اگر پذیرفتند، چه بهتر، و اگر نپذیرفتند، سکوت میکند.
جامع العلوم والحکم، ابن رجب، ج ۱، ص ۲۴۸.
امام حسن بصری رحمه الله:
"لَا يَزَالُ الْعَبْدُ بِخَيْرٍ مَا إِذَا قَالَ قَالَ لِلَّهِ وَإِذَا عَمِلَ عَمِلَ لِلَّهِ عَزَّ وَجَلَّ."
«بنده همواره در خیر و نیکی است، مادامی که هرگاه سخن میگوید، سخنش برای الله باشد، و هرگاه کاری انجام میدهد، آن را برای الله عَزَّ وَجَل انجام دهد.»
الزهد لأحمد بن حنبل، ص ۲۲۰، ش: ١٥٤٥.
زهیر البابی رحمه الله:
"إِنْ كُنْتَ سَلِمْتَ مِنَ الْمَعَاصِي، فَإِنَّكَ كُنْتَ فِي عَافِيَةٍ وَإِلَّا فَلَا دَاءَ أَدْوَى مِنَ الذُّنُوبِ."
«اگر از گناهان در امان ماندی، پس بدان که در سلامت و عافیت به سر میبری؛ وگرنه هیچ بیماریای بدتر از آلوده شدن به گناهان نیست.»
التوبة، ابن أبي الدنيا، ش: ۵۰.
خَصیف بن عبدالرحمن، در بیماریای که به وفاتش انجامید، چنین میگفت:
"اللَّهُمَّ عَلَى مَا فِيَّ إِنَّكَ لَتَعْلَمُ أَنِّي أُحِبُّكَ وَأُحِبُّ رَسُولَكَ."
«خدایا! با همهٔ آنچه (از خطاها و گناهان) که در وجود من هست، تو خودت میدانی که من تو و پیامبرت را دوست دارم.»
المحتضرین، ابن أبي الدنیا، ص ۱۲۹، ش: ۱۶۳.
سلیمان بن مهران رحمه الله:
"مَا الْفِيل تحمله مَيتا بأثقل من بعض الجلساء."
«حتی حملِ یک فیلِ مرده هم از همنشینی با بعضی آدمها سنگینتر نیست.»
[ العلل بروایة عبدالله بن أحمد | ١٢٦ ]
تابعی بزرگوار حارث بن قیس رحمه الله میگوید:
"إذا هممت بخير فعجله."
«هرگاه قصد انجام کاری خیر کردی، در انجام آن شتاب کن.»
المصنف، ابن ابي شیبة، ج ۵، ص ۳۲۶، ش: ۸۵۷۹.
تابعیِ بزرگوار، امام ابنِ سیرین ـ که در تعبیرِ خواب شهرتی بلند دارد ـ هرگاه کسی از او دربارهٔ خوابی میپرسید، به او میگفت:
«اتق الله في اليقظة لا يضرك ما رأيت في المنام.»
«در بیداری تقوای الهی پیشه کن؛ آنگاه آنچه در خواب دیدهای، به تو زیانی نخواهد رساند.»
حِلیةُ الأولیاء و طبقاتُ الأصفياء، ج ۲، ص ۲۷۳.
سلیمان بن عبدالملک، خلیفهی قدرتمند اموی، از سَلَمَةُ بن دینار ــ از بزرگان تابعین ــ خواست که او را نصیحتی کند.
سلمه گفت: «نصیحتی میکنم و کوتاه هم میگویم:
"عَظِّمْ رَبَّكَ وَنَزِّهْهُ، أَنْ يَرَاكَ حَيْثُ نَهَاكَ، أَوْ يَفْقِدَكَ حَيْثُ أَمَرَكَ ".
«پروردگارت را چنان بزرگ و پاک بدان که نه تو را در جایی بیابد که از بودنت در آن نهی کرده، و نه در جایی نیابد که فرمان داده باشد در آن حضور داشته باشی.»
سنن دارِمی، ر ۶۷۳.
فضیل بن عیاض رحمهالله دربارهٔ دلیل زیبایی بهشت میگفت:
"حَسُنَتِ الْجَنَّةُ لِأَنَّ عَرْشَ رَبِّ الْعَالَمِينَ سَقْفُهَا."
بهشت زیباست، چون سقف آن، عرشِ ربالعالمین است!
صفة الجنة، ابن أبي الدنيا، شم ۱۷.
از حسن بصری رحمه الله پرسیدند:
«آیا ابلیس (شیطان) میخوابد؟»
گفت:
"لَوْ نَامَ لَوَجَدْنَا لِذَلِكَ رَاحَةً."
«اگر میخوابید، ما به سبب آن، آرامش مییافتیم.»
الزهد لأحمد بن حنبل، ص ۲۱۶، ش ۱۵۰۶.
عاصم بن عصام بیهقی ـ رحمه الله ـ روایت میکند:
«شبی را مهمان امام احمد بن حنبل بودم. او ظرفی آب (برای وضو و تهجد) آورد و کنارم گذاشت. وقتی صبح شد، نگاه کرد و دید آب همانطور دستنخورده مانده است. با تعجب گفت:
"سُبْحَانَ الله! رَجُلٌ يَطْلُبُ العِلْمَ لاَ يَكُوْنُ لَهُ وِردٌ بِاللَّيْل."
سبحانالله! مردی در جستوجوی علم است، امّا بهرهای از عبادت شبانه ندارد!»
سیر أعلام النبلاء، جلد ۱۱، صفحه ۲۹۸.
مالک بن دینار به مغیرة بن حبیب گفت:
"يَا مُغِيرَةُ انْظُرْ كُلَّ جَلِيسٍ وَصَاحِبٍ، لَا تَسْتَفِيدُ فِي دِينِكَ مِنْهُ خَيْرًا فَانْبِذْ عَنْكَ صُحْبَتَهُ."
«ای مغیره! به هر کسی که با او مینشینی و دوستی میکنی نگاه کن؛ اگر از او در دینت هیچ فایده و خیری نمیبینی، همنشینیاش را کنار بگذار و از او دوری کن.»
الزهد لأحمد بن حنبل، ص ۲۶۰، ش ۱۸۷۷.
امام سفیان بن عُیَینَه رحمهالله تعالى:
"أَجْهَلُ النَّاسِ مَنْ تَرَكَ مَا يَعْلَمُ،
وَأَعْلَمُ النَّاسِ مَنْ عَمِلَ بِمَا يَعْلَمُ،
وَأَفْضَلُ النَّاسِ أَخْشَعَهُمْ لِلَّهِ عَزَّ وَجَلَّ."
یعنی :
نادانترین مردم کسی است که آنچه را میداند، رها میکند؛
و عالمترین مردم، آن است که به علم و دانستهی خود عمل میکند؛
و بهترین مردم، آن است که در برابر خداوند عزّوجل، از همه خاشعتر باشد.
مسند الدارمي، ج ۱، ص ۳۵۵، ش ٣٤٢.
ابنعباس رضیالله عنهما از کعب روایت میکند که گفت:
«إنَّ فِی جَهنَّمَ بَردًا هُوَ الزَّمهَرِیر، یُسْقِطُ اللَّحْمَ عَنِ العَظْمِ، حَتَّى یَسْتَغِیثُوا بِحَرِّ جَهَنَّم.»
«در جهنّم سرمایی وجود دارد به نام زَمهَریر که گوشت انسان را از استخوان جدا میکند، بهگونهای که دوزخیان ناچار میشوند به گرما و حرارت دوزخ پناه ببرند!»
حلیة الأولیاء و طبقات الأصفياء، ج ۵، ص ۳۷۰.
اللّهُمَّ أَجِرْنا مِنَ النّارِ، وَنَجِّنا بِرَحمَتِكَ مِن عَذابِكَ، یا الله، یا الله، یا الله… آمين.
فضیل بن عیاض رحمه الله درباره آیه ﴿(ليبلوكم أيكم أحسن عملا)﴾ [هود: ۷] میگوید:
"أخلصه وأصوبه، فإنه إذا كان خالصا ولم يكن صوابا لم يقبل، وإذا كان صوابا ولم يكن خالصا لم يقبل حتى يكون خالصا، والخالص إذا كان لله، والصواب إذا كان على السنة."
«خالصترین و درستترین عمل؛ اگر خالص باشد ولی درست نباشد، مقبول نیست و اگر درست بود ولی خالص نبود، باز هم مقبول نیست. خالص آن است که برای الله باشد، و درست و صحیح آن است که مطابق سنت باشد.»
حلیة الأولیاء و طبقات الأصفياء، ابونعیم اصفهانی، ج ۸، ص ۹۵.
