هدهد در نقل اخبار بادقت بود:
{ وَجِئْتُكَ مِنْ سَبَإٍ بِنَبَإٍ يَقِينٍ } «و از [سرزمین] سبأ خبری موثق برایت آوردهام.»
او نگفت: شنیدم یا خواندم یا آنطور به من رسیده و…
همچنین موضع گیری سلیمان پیامبر علیه السلام نیز همانند بسیاری از ما "تایید بی چون و چرا" نبود!
بلکه فرمود:
{ سَنَنْظُرُ أَصَدَقْتَ أَمْ كُنْتَ مِنَ الْكَاذِبِينَ } «خواهیم دید که آیا راست گفتهای یا دروغگویی.»
اطمینان از یک خبر پیش از تصدیق یا قبول آن، منهج انبیاست.
| منقول است.
ابن ابیاُوَیس میگوید: از داییام، مالک بن انس، شنیدم که میگفت:
"كانت أمي تُلبِسُني الثِّيابَ وتُعَمِّمُني وأنا صبيٌّ، وتوجِّهُني إلى ربيعةَ بنِ أبي عبدِ الرَّحمنِ، وتقولُ: يا بُنَيَّ، ائتِ مجلِسَ ربيعةَ فتعَلَّمْ من سَمتِه وأدَبِه قبل أن تتعَلَّمَ من حديثِه وفِقهِه."
«مادرم وقتی کودک بودم، مرا لباس میپوشاند و عمامه بر سرم میگذاشت، سپس مرا نزد ربیعة بن ابی عبدالرحمن میفرستاد و میگفت: پسرم، به مجلس ربیعه برو و پیش از آنکه از حدیث و فقه او چیزی بیاموزی، از رفتار، منش و ادبش بیاموز.»
التمهيد لما في الموطأ من المعاني والأسانيد، ابن عبد البر، ج ۲، ص ۳۹۵.
از ابوعثمان نَهْدی روایت شده است که:
"أَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ، رَحِمَهُ اللَّهُ كَانَ يَقُومُ ثُلُثَ اللَّيْلِ، وَتَقُومُ امْرَأَتُهُ ثُلُثَ اللَّيْلِ، وَيَقُومُ ابْنُهُ ثُلُثَ اللَّيْلِ، إِذَا نَامَ هَذَا قَامَ هَذَا."
«ابوهریره رضیاللهعنه، همسرش و پسرش، هر کدام یکسومِ شب را به عبادت میپرداختند؛ بهگونهای که هرگاه یکی میخوابید، دیگری برای عبادت برمیخاست.»
الزهد لأحمد بن حنبل، ص ۱۴۵، ش ۹۸۸.
نیکفرجامی و عاقبتبخیری (حُسنُ الخاتمة)، از توفیق خداوند متعال برای بنده است؛
و این نیکفرجامی، ثمرهی تلاش آشکار و پنهان انسان در راه طاعت خداوند است.
اما بدفرجامی (سوءُ الخاتمة) از بینصیب ماندن از توفیق الهی سرچشمه میگیرد،
و نتیجهی سستی در فرمانبرداری از خدا و غفلت از تسلیم کردن دل و اعضای بدن در برابر اوست.
سهل بن سعد رضیاللهعنه روایت میکند که:
پیامبر خدا ﷺ با مشرکین در یکی از جنگها روبهرو شد و نبردی درگرفت.
پس از پایان جنگ، پیامبر به سوی سپاهش بازگشت و مشرکین نیز به اردوگاه خود رفتند.
در میان یاران رسول خدا، مردی بود به نام قُزمان؛
او هیچیک از مشرکین را ـ نه آنکه از میان جمع جدا شده بود و نه آنکه تنها و دورافتاده بود ـ رها نمیکرد،
بلکه همه را دنبال میکرد و با شمشیرش میزد.
قزمان مردی نیرومند و دلیر بود؛
کسی در برابرش قرار نمیگرفت جز آنکه او را میکشت.
مردم از شجاعت و دلاوری این مرد سخن میگفتند و میگفتند که:
"ما أَجْزَأَ مِنَّا اليومَ أَحَدٌ كما أَجْزَأَ فُلَانٌ."
«امروز هیچکس به اندازهی فلانی برای اسلام کارساز و مفید نبود!»
اما پیامبر ﷺ، توسط وحی از جانب خداوند عزوجل، فرمود:
"إنَّه مِن أَهْلِ النَّارِ."
«او از اهل آتش است!»
مردی از میان صحابه ـ که او أکثم بن أبیالجون خزاعی رضیاللهعنه بود ـ گفت:
من مراقب او میمانم؛ همراهش میروم تا ببینم چرا او از اهل آتش است،
در حالی که ظاهر کارهایش خیر و پیروزی است و پیامبر او را از اهل دوزخ خوانده است.
او میگوید: دنبالش رفتم و زیر نظرش داشتم؛
هرگاه میایستاد، من هم میایستادم، و هرگاه تند میرفت، با او میرفتم.
تا آنکه در جنگ زخمی سخت برداشت.
چون درد و خونریزی بر او چیره شد و طاقت نیاورد، مرگ را بر خود شتابانید:
نوک شمشیرش را بر زمین نهاد و تیغهی آن را میان دو سینهاش گذاشت، سپس بر آن خم شد و خود را بر شمشیر فشرد تا جان سپرد.
مرد همراه، نزد رسول خدا ﷺ آمد و گفت:
"أشْهَدُ أنَّكَ رَسولُ اللَّهِ."
«گواهی میدهم که شما حقیقتاً پیامبر الله هستید.»
پیامبر فرمود:
"وما ذَاكَ."
«چه چیز تو را به گفتن این واداشت؟»
او ماجرا را بازگو کرد. مردم از شنیدن آن سخت شگفتزده شدند و گفتند:
«ما خود دیدیم که او چگونه میجنگید!»
آن مرد گفت:
«من گفتم: من حقیقتش را برایتان روشن میکنم. پس بیرون رفتم و ماجرا را دیدم و آنچه رخ داد، همین بود.»
در اینجا پرسشی پیش میآید:
چگونه ممکن است پیامبر ﷺ با قاطعیت بگوید که او از اهل دوزخ است،
در حالی که تنها گناهش خودکشی بود، و مؤمن با ارتکاب گناه، کافر نمیشود؟
پاسخ آن است که پیامبر ﷺ به وحی الهی آگاه شده بود که او در حقیقت مؤمن نبوده،
بلکه منافق بوده است؛ یا اینکه در آینده مرتد میشد و خودکشی را حلال میشمرد.
سپس پیامبر ﷺ فرمود:
"إنَّ الرَّجُلَ لَيَعْمَلُ بعَمَلِ أهْلِ الجَنَّةِ، فِيما يَبْدُو لِلنَّاسِ، وإنَّه لَمِنْ أهْلِ النَّارِ، ويَعْمَلُ بعَمَلِ أهْلِ النَّارِ، فِيما يَبْدُو لِلنَّاسِ، وهو مِن أهْلِ الجَنَّةِ."
«بعضی از مردم، ظاهراً اعمال بهشتی انجام میدهند ولی درواقع، دوزخی هستند. و گروهی از مردم، ظاهراً رفتار دوزخی دارند ولی حقيقتاً اهل بهشتاند». [متفق عليه]
یعنی: آدمی گاه کارهایی انجام میدهد که به ظاهر، اعمال اهل بهشت است ـ چون طاعتها و نیکیها ـ،
اما در واقع چنین نیست؛ آنگونه اعمال، در حقیقت برای ریا یا انگیزهای فاسد انجام میشود،
پس در باطن، او از اهل دوزخ است.
و گاه کسی کارهایی میکند که در ظاهر، شبیه اعمال اهل دوزخ است ـ مانند گناه یا کوتاهی در عبادت ـ،
ولی در حقیقت، نزد خدا از اهل بهشت است؛
چرا که خداوند او را در پایان عمر به توبهی راستین و اعمال نیک توفیق میدهد.
نتیجه و پیام حدیث:
این حدیث و قصه، هشدار میدهد که هیچکس نباید به ظاهر اعمال خود مغرور شود و بر آن تکیه کند؛
زیرا پایان کار، در دست خداوند است و ممکن است حال انسان دگرگون شود.
و نیز میآموزد که خداوند به ظاهرِ اعمال نمینگرد، بلکه به نیتها و درون دلها مینگرد،
و بر همان اساس بندگانش را پاداش یا کیفر میدهد.
امام حسن بصری رحمهالله:
"كُنَّا نُحَدَّثُ أَنَّهُ مَنْ عَيَّرَ أَخَاهُ بِذَنْبٍ قَدْ تَابَ إِلَى اللَّهِ مِنْهُ ابْتَلَاهُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ بِهِ."
«به ما گفته میشد: هر کس برادرش را به گناهی ملامت کند که او از آن توبه کرده است، الله عزوجل همان گناه را وسیلهٔ آزمایش و ابتلای او قرار میدهد.»
الزهد لأحمد بن حنبل، ص ۲۲۸، ش ۱۶۱۰.
امام احمد رحمهالله دوران کودکی خود را در پناه مادری دلسوز و مهربان سپری کرد؛ مادری که او را پرورش میداد، به سوی برتری سوق میداد و استعدادهایش را در آغوش حمایت خود نگه میداشت تا شکوفا شوند، رشد کنند و خاموش یا کمرنگ نگردند. نشانههای هوش و نبوغ از همان سالهای کودکی در او آشکار بود؛ از همان زمان، قدرت حفظ و فراگیریِ علم در او بسیار گسترده و چشمگیر بود.
گاه میخواست خیلی زود از خانه بیرون برود، اما مادرش لباسهایش را میگرفت و میگفت: صبر کن تا مردم اذان بگویند، یا تا صبح شود. خانوادهاش از همان کودکی برای او انتخاب کرده بودند که مردی دیندار باشد؛ ازاینرو او را به حفظ قرآن کریم سوق دادند، و او قرآن را حفظ کرد و در آن به تسلط کامل رسید.
مسائل الإمام أحمد وإسحاق بن راهويه، المبحث الثالث طلبه للعلم، ج ۱، ص ۵۷.
فضیل بن عیاض رحمهالله میگوید:
"الْأَرْوَاحُ جُنُودٌ مُجَنَّدَةٌ , فَمَا تَعَارَفَ مِنْهَا ائْتَلَفَ , وَمَا تَنَاكَرَ مِنْهَا اخْتَلَفَ , وَلَا يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ صَاحِبُ سُنَّةٍ يُمَالِي صَاحِبَ بِدْعَةٍ إِلَّا مِنَ النِّفَاقِ."
«روحها، مانند سربازان و لشکرهای گرد هم آمده هستند؛ آنچه از آنها با یکدیگر آشنا میشود، با هم انس و الفت میگیرد، و آنچه ناآشناست، از یکدیگر جدا و دچار اختلاف میشود. و ممکن نیست که صاحبِ سنّت با صاحبِ بدعت همدل و همراه گردد، مگر از روی نفاق.»
ابن بطّه رحمهالله، در تعلیق بر سخن فضیل، میگوید:
"صَدَقَ الْفُضَيْلُ رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَيْهِ , فَإِنَّا نَرَى ذَلِكَ عِيَانًا."
«فضیل رحمهالله راست گفته است؛ زیرا ما این معنا را بهروشنی و بهچشم خود مشاهده میکنیم.»
الإبانة الكبرى، ابن بطة، ج ۲، ص ۴۵۶.
عطاء رحمه الله:
"إن الرجل ليتكلم في غضبه بكلمة يهدم بها عمل ستين سنة أو سبعين سنة."
«چهبسا انسان در هنگام خشم و عصبانیت، سخنی بر زبان آورد که عملِ شصت یا هفتاد سالهاش را تباه کند.»
فتح الباري، ابن رجب رحمه الله، ج ۱، ص ۲۰۰.
حافظ ذهبی ـ رحمهالله ـ یکی از عوامل استقامت و پایداریِ امام احمد بن حنبل ـ رحمهالله ـ را در دوران فتنهٔ خلقِ قرآن چنین بیان کرده است:
"الصَّدعُ بِالْحَقِّ عَظِيْمٌ، يَحْتَاجُ إِلَى قُوَّةٍ وَإِخْلاَصٍ، فَالمُخْلِصُ بِلاَ قُوَّةٍ يَعجِزُ عَنِ القِيَامِ بِهِ، وَالقَوِيُّ بِلاَ إِخلاَصٍ يُخْذَلُ، فَمَنْ قَامَ بِهِمَا كَامِلاً، فَهُوَ صِدِّيْقٌ، وَمَنْ ضَعُفَ، فَلاَ أَقَلَّ مِنَ التَّأَلُّمِ وَالإِنكَارِ بِالقَلْبِ، لَيْسَ وَرَاءَ ذَلِكَ إِيْمَانٌ - فَلاَ قُوَّةَ إِلاَّ بِاللهِ -."
«آشکارا و به حقّ صحبت کردن کار بزرگیست که نیازمندِ دارا بودن "قدرت" و "اخلاص" است. انسان مخلص بدون "قدرت کافی" از انجام آن عاجز می ماند، و انسان نیرومند "بدون اخلاص" خوار و ذلیل می گردد. پس انسان صدّیق کسی است که با هر دوی آنها برای بیان حقیقت قیام کند. و هر کس ضعیف و ناتوان باشد، دستکم باید رنجِ درونی داشته باشد و در دل انکار کند؛ كه پس از این، دیگر ایمانی باقی نمیماند. و لاَ قُوَّةَ إِلاَّ بِالله (هیچ نیرویی نیست مگر به یاریِ الله).»
سير أعلام النبلاء، ج ۱۱، ص ۲۳۴.
ابوالدَّرداء به همسرش امالدرداء رضياللهعنهما گفت:
"إذَا غَضِبْتُ فرضيني وإذا غضبت رضيتك فإذا لم نكن هكذا ما أَسْرَعَ مَا نَفتَرِق."
«وقتی من عصبانی شدم، تو مرا آرام کن؛ و وقتی تو عصبانی شدی، من آرامت میکنم.
اگر چنین نباشیم، خیلی زود در میان ما جدایی میافتد.»
روضة العقلاء ونزهة الفضلاء، ابن حبان، ص ۷۲.
