هدهد در نقل اخبار بادقت بود:
{ وَجِئْتُكَ مِنْ سَبَإٍ بِنَبَإٍ يَقِينٍ } «و از [سرزمین] سبأ خبری موثق برایت آوردهام.»
او نگفت: شنیدم یا خواندم یا آنطور به من رسیده و…
همچنین موضع گیری سلیمان پیامبر علیه السلام نیز همانند بسیاری از ما "تایید بی چون و چرا" نبود!
بلکه فرمود:
{ سَنَنْظُرُ أَصَدَقْتَ أَمْ كُنْتَ مِنَ الْكَاذِبِينَ } «خواهیم دید که آیا راست گفتهای یا دروغگویی.»
اطمینان از یک خبر پیش از تصدیق یا قبول آن، منهج انبیاست.
| منقول است.
کرّامیه فرقهای منسوب به محمد بن کرّام سجستانی بودند که جعلِ حدیث را جایز میدانستند و برای توجیه آن به روایتی که در برخی طرق آمده و متن آن چنین است: «مَنْ كَذَبَ عَلَيَّ مُتَعَمِّدًا لِيُضِلَّ بِهِ النَّاسَ»، استناد میکردند.
برخی از آنان بر این باور بودند که مقصودِ حدیث این نیست که هرکس بر پیامبر(صلیاللهعلیهوسلم) دروغ ببندد مشمول وعید است، بلکه منظور آن است که کسی ـ نعوذبالله ـ ایشان را شاعر یا مجنون بخواند.
افزون بر این، گروهی از آنان ادعا میکردند که ما بر پیامبر(صلیاللهعلیهوسلم) دروغ نمیبندیم، بلکه دروغ را به سود ایشان (و به نفع دین) میگوییم!
ر. ک: تدریب الراوی، سیوطی، ج ۱، ص ۳۳۴.
ابن اسحاق -رَحِمَهُ الله- گوید:
«قاسم بن محمد -رحمه الله تعالی- را دیدم که نماز خواند، سپس یک اعرابی نزدش آمد و پرسید: چه کسی عالمتر است، تو یا سالم؟
فرمود: سبحان الله!
ابن اسحاق -رحمه الله- توضیح میدهد که او کراهت داشت بگوید من عالمترم، زیرا تزکیه (تایید خود/خود ستایی) میبود. همچنین کراهت داشت که بگوید سالم عالمتر است، زیرا چنین نبود و دروغ به حساب میآمد!»
عن ابن إسحاق قال: رأيت القاسم بن محمد يصلي، فجاء أعرابي فقال: أيما أعلم أنت أم سالم؟ فقال: سبحان الله، كل سيخبرك بما علم، فقال: أيكما أعلم؟ قال: سبحان الله، فأعاد، فقال: ذاك سالم، انطلق، فسله، فقام عنه. قال ابن إسحاق: كره أن يقول: أنا أعلم، فيكون تزكية، وكره أن يقول: سالم أعلم مني فيكذب. وكان القاسم أعلمهما.
سير أعلام النبلاء، ج ۵، ص ۵۶
الأَوزاعي رَحِمَهُ الله :
صداقت را پیش از علم بیاموز!
«تعلَّم الصِّدق قبل أن تتعلَّم العلم!»
امام ابن حَجَر رَحِمَهُ اللّه :
"مَنْ نَسَبَ لِنَفْسِهِ عَمَلًا صَالِحًا لَمْ يَفْعَلْهُ، وَادَّعَى خَيْرًا لَمْ يَصْنَعْهُ، فَإِنَّ اللَّهَ يَفْضَحُهُ وَيُظْهِرُ كَذِبَهُ".
هر کس کار نیکی را به خود نسبت دهد، در حالی که آن را انجام نداده، و ادعای خیری کند که در واقع به جا نیاورده، الله او را رسوا کرده و دروغش را آشکار خواهد کرد.
[فَتحُ الباري، جلد یازدهم، صفحه ۳۳۷]
امام نَووي رَحِمَهُ اللّٰه:
« وَمِن الألفاظِ المذمومةِ المستعملةِ في العادةِ قولهُ لِمَن يُخاصِمه : يا حِمار، يا تَيس، يا كَلب، ونحو ذلك فَهَذا قَبيحٌ لِوَجهَين:أحدُهما: أَنَّهُ كَذِب، وَالآخَر: أَنَّهُ إيذاء ».
«از جمله الفاظ ناپسندی که در میان مردم رایج است، آن است که کسی در هنگام مشاجره، دیگری را با الفاظی چون "ای الاغ!"، "ای بز!"، "ای سگ!" و امثال آن خطاب کند.
و این سخنان از دو جهت قبیح و ناپسند است:
نخست، از آن رو که دروغ است،
و دوم، از آن جهت که موجب آزار میشود.»
[الأذکار، امام نَوَوي، صفحه ۵۷۷]
از امام احمد بن حَنبَل (رَحِمَهُ الله) پرسیدند:
چگونه دروغگویان را میشناسی؟
گفت: «از روی وعدههایی که میدهند.»
كَيْفَ تَعْرِفُ الْكَذَّابِينَ؟ قَال: بِمَوَاعِيدِهِمْ.
[الکامل لابن عَدي، ۱/۱۰۲]
ایاس بن معاویه رحمهالله:
"امتحنت خصال الرجال، فوجدت أشرفها صدق اللسان، ومن عدم فضيلة الصدق، فقد فجع بأكرم أخلاقه."
«خصلتهای مردان را بررسی کردم و دیدم شریفترینشان راستگویی است؛ و هر کس این فضیلت را از دست بدهد، در حقیقت ارزشمندترین بخشِ اخلاقش را از دست داده است.»
تهذیب الکمال في أسماء الرجال، ج ۳، ص ۴۱۳.
