امام مالک رحمه الله:
"يَنْبَغِي لِلرَّجُلِ أَنْ يُحْسِنَ إلَى أَهْلِ دَارِهِ حَتَّى يَكُونَ أَحَبَّ النَّاسِ إلَيْهِمْ."
«شایسته است مرد چنان با خانوادهٔ خود نیکی و خوشرفتاری کند که محبوبترینِ مردم نزد آنان باشد.»
المنتقى شرح الموطّأ، ابوالولید الباجي، ج ۷، ص ۲۱۲.
ابن ابیاُوَیس میگوید: از داییام، مالک بن انس، شنیدم که میگفت:
"كانت أمي تُلبِسُني الثِّيابَ وتُعَمِّمُني وأنا صبيٌّ، وتوجِّهُني إلى ربيعةَ بنِ أبي عبدِ الرَّحمنِ، وتقولُ: يا بُنَيَّ، ائتِ مجلِسَ ربيعةَ فتعَلَّمْ من سَمتِه وأدَبِه قبل أن تتعَلَّمَ من حديثِه وفِقهِه."
«مادرم وقتی کودک بودم، مرا لباس میپوشاند و عمامه بر سرم میگذاشت، سپس مرا نزد ربیعة بن ابی عبدالرحمن میفرستاد و میگفت: پسرم، به مجلس ربیعه برو و پیش از آنکه از حدیث و فقه او چیزی بیاموزی، از رفتار، منش و ادبش بیاموز.»
التمهيد لما في الموطأ من المعاني والأسانيد، ابن عبد البر، ج ۲، ص ۳۹۵.
از خواهر امام مالک (رَحِمَهُ الله) پرسیدند:
او در خانه بیشتر به چه کاری مشغول بود؟
گفت: به قرآن و تلاوت آن.
قِيْلَ لأُخْتِ مَالِكٍ: مَا كَانَ شُغْلُ مَالِكٍ فِي بَيْتِهِ؟
قَالَتْ: المُصْحَفُ، التِّلاَوَةُ.
سِيَر أَعلَامِ النُّبَلَاء، ج ۸، ص ۱۱۱
امام مالک رحمه الله:
«إِنَّ الْعِلْمَ لَيْسَ بِكَثْرَةِ الرِّوَايَةِ إِنَّمَا الْعِلْمُ نُورٌ يَجْعَلُهُ اللَّهُ فِي الْقَلْبِ»
علم، روایت کردن بسیار نیست، بلکه علم نوری است که الله آن را در قلب قرار میدهد.
منبع: الخطيب البغدادی، الجامع لأخلاق الراوي و آداب السامع، ج ۲، ص ۱۷۴.
ابن بَطّال رحمهالله در توضیح این گفتهی امام مالک می نویسد:
«يعني بذلك فهم معانيه واستنباطه.
فمن أراد التفهم فليحضر خاطره، ويفرغ ذهنه، وينظر إلى نشاط الكلام، ومخرج الخطاب،
ويتدبر اتصاله بما قبله، وانفصاله منه، ثم يسأل ربه أن يلهمه إلى إصابة المعنى،
ولا يتم ذلك إلا لمن علم كلام العرب ووقف على أغراضها في تخاطبها وأُيّدَ بجودة القريحة، وثاقب ذهن.»
یعنی:
مقصود او از این سخن، فهم معانی (علم) و استخراج و استنباط آن است.
پس هرکس خواهان فهم و درک (علم) باشد، باید خاطرش را حاضر کند، ذهنش را از پراکندگیها خالی سازد، به نشاط و زندهبودن سخن (استاد یا متکلم) و شیوهی بیان او بنگرد،
و ارتباط سخن را با آنچه پیش از آن گفته شده، و جداشدنش از آن را تأمل کند، سپس از پروردگارش بخواهد که او را در رسیدن به معنای درست یاری و الهام کند.
و این کار، تمام و کامل نمیشود مگر برای کسی که سخن عرب را دانسته باشد و بر مقاصد و شیوههای گفتگو و سخنگفتنِ آنان آگاه شده باشد، و به نیکوییِ طبع و تیزبینیِ ذهن یاری شده باشد.
منبع: شرح ابن بطّال بر صحیح بخاری، ج ١، ص ۱۵۷.
امام شافعی رَحِمَهُ الله:
كَانَ مَالِكٌ إِذَا جَاءهُ بَعْضُ أَهْلِ الأَهوَاءِ، قَالَ: أَمَا إِنِّيْ عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْ دِيْنِي، وَأَمَّا أَنْتَ، فَشَاكٌّ، اذْهَبْ إِلَى شَاكٍّ مِثْلِكَ، فَخَاصِمْهُ.
«چون یکی از اهل بدعت نزد مالک حاضر میشد، (امام مالک به وی) میگفت: من از سوی پروردگار و دینم دلیل و برهان دارم اما تو شک و تردید داری، برو نزد مترددی همچون خود و با وی مجادله کن».
حلیة الأولیاء (۶/۳۲۴)؛ سیر أعلام النبلاء (۸/۹۹).
امام مالک بن انس رحمه الله در ترسیم قاعدهای ثابت و استوار برای مردم، منصفانه برخورد نمود، آنجا که فرمود:
كُلُّ أَحَدٍ يُؤْخَذُ مِنْ قَوْلِه، وَيُتْرَكُ، إِلاَّ صَاحِبَ هَذَا القَبْرِ -صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّم-.
«همهی (انسانها) چناناند که برخی اقوالشان گرفته شده و برخی دیگر رها میشوند، مگر صاحب این قبر». [منظورش پیامبر صلی الله علیه وسلم بود].
سیر أعلام النبلاء (۸/۹۳).
هِیثَم بن جَمیل میگوید:
به (امام) مالک (بن انس) ـ رحمهالله ـ گفتم: ای اباعبدالله، آیا کسی که به سنّتها آگاه است، باید برای دفاع از آنها به مجادله بپردازد؟
فرمود:
"لا، ولکن یخبر بالسنة فإن قبلت منه وإلا سکت."
نه؛ بلکه سنّت را به مردم ابلاغ میکند؛ اگر پذیرفتند، چه بهتر، و اگر نپذیرفتند، سکوت میکند.
جامع العلوم والحکم، ابن رجب، ج ۱، ص ۲۴۸.
خالد بن خراش رحمهالله میگوید:
به امام مالک رحمهالله گفتم: نصیحتم کن.
فرمود:
"عليك بتقوى الله وطلب العلم عند أهله."
«تقوای الهی پیشه ساز و طلب علم از اهل آن را بر خود لازم بگیر.»
ترتيب المدارك، قاضی عیاض، ج ۱، ص ۱۸۹.
